Category Archives: Cymdeithas yr Iaith

R. Geraint Gruffydd (1928-2015) – atgofion personol

r-g-gruffydd-e1427370781445Roedd hi’n drist iawn clywed am farwolaeth R. Geraint Gruffydd wythnos yma. Ces i’r fraint anghyffredin o’m magu yn yr un Eglwys ag yr oedd e’n aelod, yr Eglwys Efengylaidd yn Aberystwyth. Am rai blynyddoedd ces i’r fraint o’i alw e, gyda Bobi Jones, yn athrawon Ysgol Sul. Rwy’n medru dwyn i gof y gwersi yn mynd trwy lyfr yr Actau gyda Geraint a Bobi’n dod a’r cyfan yn fyw drwy eu dealltwriaeth a’u dehongliad o gyd-destun a chefndir diwylliannol a gwleidyddol cyffrous cyfnod yr Eglwys fore.

Daeth i’m cof wythnos yma hefyd mae Geraint oedd y cyntaf i fy holi a oedd fy mryd ar y Weinidogaeth Gristnogol. Yr ateb pendant ar y pryd, a minnau ddim hŷn na dwy ar bymtheg os nad iau, oedd na! Rwy’n ei gofio’n dod i siarad â mi rai wythnosau wedyn a holi, ‘os ddim y Weinidogaeth beth am fod yn Aelod Seneddol?’ Roedd y sgyrsiau hyn yn ddadlennol yn yr ystyr eu bod yn dangos fod Geraint yn cyfri gwerth arbennig i’r ddwy rôl yn ei Gymru ef, ond fod yr arweiniad ysbrydol yn cael y flaenoriaeth. Wrth gwrs erbyn heddiw mi rydw i’n Weinidog, er i mi anghofio tan wythnos yma mae Geraint a’m holodd yn gyntaf ynglŷn â’r llwybr posib hwnnw.

Cof arall sydd gen i ynglŷn â Geraint oedd ei gyngor a’i ddoethineb wrth i mi ddechrau fy ngwaith ymchwil ar Genedlaetholdeb Cristnogol R. Tudur Jones. Wrth drafod y testun, y syniadau a’r bobl gyda Geraint roedd hi’n amlwg mae nid trafod hanes yr oedd Geraint ond trafod digwyddiadau roedd wedi byw trwyddynt a phobl roedd wedi eu hadnabod yn dda. Dau gyfaill pennaf ei Dad, Moses Gruffydd, oedd Saunders a J.E. Daniel – dau genedlaetholwr a dau uniongredwr diwinyddol yn eu lliwiau gwahanol. Wrth golli Geraint rwy’n amau ein bod ni wedi colli ein cyswllt uniongyrchol olaf allai wir roi cyfri am haen ysbrydol syniadaeth wleidyddol Saunders a J.E. Daniel.

A dyna gyffwrdd ar yr hyn a ddaethai a gwefr i mi fel Cristion a chenedlaetholwr ifanc – yn Geraint, fel Bobi, roedd gen i athrawon Ysgol Sul oedd nid yn unig yn Gristnogion uniongred ond hefyd yn genedlaetholwr cadarn. Pan oeddwn yn fy arddegau hwyr ychydig oedd gan y Cristnogion efengylaidd roeddwn yn eu hadnabod i’w ddweud am genedlaetholdeb ac ychydig oedd gan y cenedlaetholwr roeddwn yn eu hadnabod i’w ddweud am Gristnogaeth efengylaidd (ac eithrio fy rhieni, ynddyn nhw ces i fy magu yn sŵn llawen y ddau!). Felly roedd dod i ddarllen a chlywed syniadau Geraint a Bobi yn chwa o awyr iach i Gristion o genedlaetholwr ifanc. Nid oedd rhaid i mi ddewis rhwng fy Nghristnogaeth a fy nghenedlaetholdeb fel roedd rhai Cristnogion ‘efengylaidd’ eraill yn ceisio fy mherswadio ar y pryd.

Yn olaf, mi fydd gostyngeiddrwydd Geraint yn aros yn y cof. Gostyngeiddrwydd oedd yn deillio o’i ffydd Gristnogol. Rwy’n cofio clywed rhywun yn dweud na fyddai gobaith gan Geraint gael yr yrfa lwyddiannus a gafodd heddiw gan na fyddai’n medru “gwerthu ei hun” mewn cyfweliadau. Ar adegau roedd ei ostyngeiddrwydd yn rhwystredig, rwy’n cofio y tro es i i’w holi ynglŷn â gwaith R. Tudur Jones – dros y ffôn ac ar ôl i mi gyrraedd roedd yn mynnu na fyddai dim o werth gyda fe rannu o gwbl – cyn mynd ymlaen i rannu perlau dwfn amhrisiadwy o wybodaeth am fywyd, dylanwadau a syniadau R. Tudur Jones. Mae yna wybodaeth am J.E. Daniel a dylanwad Daniel ar R. Tudur Jones yn fy ngwaith ymchwil nad yw wedi ei gyhoeddi na’i ddatgelu yn unrhyw le arall heblaw am y sgwrs ces i gyda Geraint y diwrnod hwnnw.

Mae fy nghydymdeimlad a’m gweddïau gyda Luned, ei Weddw, a’r teulu cyfan. Er i ni golli cawr, nid ydym yn galaru fel y rhai heb obaith oherwydd ‘Os ydym yn credu i Iesu farw ac atgyfodi, felly hefyd bydd Duw, gydag ef, yn dod â’r rhai a hunodd drwy Iesu.’ (1 Thes. 4:14)

Gareth Miles yn llygad ei le

Fe wnes i fwynhau rhaglen Gwion Lewis, Siarad o Brofiad, yn fawr iawn neithiwr. Y gwestai oedd Gareth Miles, un o feddylwyr pwysicaf Cymru heddiw. Am flynyddoedd roeddwn yn gweld Gareth Miles fel rhyw fath o ideolegydd Marcsaidd stwbwrn ar y gorau, naïf ar y gwaethaf. Ond ers ei ymddangosiad ar CF99 yn dilyn canlyniadau’r cyfrifiad llynedd dwi wedi fy nghyfareddu ganddo. Dyma oedd ei gyfraniad ar CF99 y noson honno (sori, mae’r llun a’r sain allan o sync).

“Chwyldro yw’r unig ateb” – Gareth Miles ar CF99 from Sianel62 | Cymdeithas on Vimeo.

Ers y cyfraniad hwnnw ar CF99 dwi wedi gweld mae nid naïf yw Gareth Miles ond yn hytrach rhywun sydd yn llygad ei le. Rhywun sydd wedi gallu crafu wyneb y Gymru gyfoes, gweld yn glir beth yw’r problemau ideolegol, gwleidyddol a diwylliannol (ac i ryw raddau ysbrydol, er nad yw’n gallu cynnig ateb i’r broblem yma!) a siarad yn glir a phendant amdanynt. Prif gyfraniad Marx oedd nid yn gymaint unrhyw atebion roedd ei theorïau yn ei gynnig ond yn hytrach ei gritîc cwbwl gywir o gyfalafiaeth a imperialaeth fel ag yr oedd. Dyma hefyd yw cryfder Gareth Miles – mae ei ddehongliad o argyfwng Cymru a’r Gymraeg yn gwbl gywir – does neb heddiw yn gallu mynd dan groen problemau ein cenedl fel y gall Gareth Miles.

Mae’n gywir wrth nodi fod y mudiad iaith wedi derbyn consesiynau yn lle gweithio at weddnewidiad llwyr. Rwy’n derbyn bellach mae dyna oedd fy methiant personol i wrth chwarae rôl yn yr ymgyrch am Goleg Ffederal Cymraeg. Mi es i mewn i’r gyfundrefn, mi oeddwn ar y pwyllgorau ac nid yn unig yn derbyn consesiwn ond yn gweithio tuag at un. O ganlyniad fe gaethom ni drefn newydd oedd yn well ac yn fwy ffafriol i’r Gymraeg nag oedd yn bodoli cynt. Fodd bynnag, consesiwn a dim byd mwy yw’r Coleg Cymraeg sydd gyda ni heddiw. Dydy’r Coleg ddim wir yn sefydliad annibynnol Cymreig – mae’n parhau i fod yn sefydliad sydd wedi ei blethu’n llwyr i mewn i farchnad gyfalafol Prifysgolion Cymru sydd eu hunain yn gaeth i’r model Prydeinig. Hufen ar y cyfan oedd fod Bwrdd y Coleg Cymraeg ar ôl ei sefydlu wedi ei lenwi’n rhannol gyda’r math o bobl mae Gareth Miles yn galw’n “Gymry da, ond Prydeinwyr gwell.”

Mae Gareth Miles yn gywir wrth nodi fod y Blaid Lafur a Phlaid Cymru yn bleidiau sy’n derbyn, mewn realiti, y status quo gyda man newidiadau iddi. Dwy blaid nationalist light a socialist light. Mae Gareth yn gywir wrth nodi mae diwedd y gân yw’r geiniog – dan drefn gyfalafol mae’r rhan fwyaf o bobl sy’n bleidiol i’r Gymraeg yn bleidiol oherwydd mae dyna yw eu “ffon fara”. Pam y dylai y Cymry di-Gymraeg, mewn trefn gyfalafol, ddysgu Cymraeg os nad oes budd economaidd iddyn nhw wneud hynny? Efallai y caiff rhai eu hargyhoeddi o werth diwylliannol yr iaith, ond i droi y mwyafrif rhaid chwyldroi y drefn economaidd a gwleidyddol yn llwyr fel ei bod yn ffafriol i’r mwyafrif ac i amrywiaeth diwylliannol (sosialaeth ddatganoledig?) ac nid yn ffafriol i’r lleiafrif ac unffurfiaeth Saesneg (cyfalafiaeth imperialaidd?).

Wn i ddim os ydy hyn i gyd yn gwneud synnwyr? Rydw i dal yn cnoi cil ac yn trio prosesu’r hyn ddywedodd Gareth Miles ar y rhaglen neithiwr ac ar CF99 llynedd. Tra fod “ffon fara” cymaint o’r bourgeoisie Cymraeg (yn fy nghynwys i) yn ddibynnol ar y status quo fel y mae hi mae’n annhebygol y gwelir chwyldro yn fuan.

Dywedodd hefyd mae’r Diwygiad Methodistaidd “oedd ein Chwyldro Ffrengig ni” – sylw difyr iawn, rhywbeth arall i cnoi cil drosto.

Brwydr Caerdegog 2

Bron i ddwy flynedd yn ôl ces i’r fraint o fynd i gynhyrchu ffilm fer ar Fferm Caerdegog, Cemlyn, Ynys Môn. Ar y pryd cafodd y teulu wybod fod Horizon, y cwmni tu ôl y bwriad i adeiladu Wylfa-B, yn dymuno cymryd rhan sylweddol o’u tir nes gadael yr hyn fyddai’n weddill yn fferm rhy fychan i allu cadw’r blaidd o’r drws.

Bron i ddwy flynedd yn ddiweddarach, ddydd Llun diwethaf, fe wnes i ddychwelyd at y teulu i glywed y diweddaraf:

Brwydr Caerdegog 2 from Rhys Llwyd on Vimeo.

Eisteddfod 2013

IMG_0077Dwi newydd ddychwelyd o’r Eisteddfod ac roedd hi’n wythnos braf iawn. Fe wnes i dreulio’r rhan fwyaf o’r wythnos yn cynorthwyo Cymdeithas yr Iaith – yn tynnu lluniau o’r digwyddiadau ar y maes yn ystod y dydd a gwneud peth stiwardio a rheoli llwyfan yn gigs y Gymdeithas gyda’r nos. Am flynyddoedd roeddwn i’n rhan o dîm y Gorlan, dwi heb helpu’r Gorlan ers rhai blynyddoedd bellach ond roedd hi’n wych clywed fod tîm da o wirfoddolwyr yna eleni a bod y gwaith wedi mynd yn dda – mae eu ffydd yn Nuw a’u cariad yn gwasanaethu yn yr Eisteddfod i’w edmygu.

Nid yw Cymru ar werth

IMG_0428Uchafbwynt gwleidyddol yr Eisteddfod i mi oedd protest y Gymdeithas ar y dydd Gwener yn erbyn datblygiadau tai anghynaladwy Cyngor Sir Ddinbych. Mae’r Gymdeithas yn deall fod angen peth datblygu tai a hynny ar sail anghenion lleol ond mae cynlluniau Cyngor Sir Ddinbych fel sawl sir arall yn anghynaladwy ac yn datblygu ar gyfer mewnlifiad yn hytrach na datblygu i warchod a chryfhau’r cymunedau lleol sydd eisoes yna. Fe wnaeth Menna a Toni siarad yn danbaid ac yn wych a da oedd cael cyfle i wneud ychydig o brotestio caled drwy weithredu’n ddi-drais ar stondin Cyngor Sir Ddinbych.

Cristion

clawr-medihydref13Bues i hefyd yn gwneud ambell i beth ar stondin yr Eglwysi. Roedden ni’n cyhoeddi rhifyn cyntaf y cylchgrawn CRISTION ar ei newydd wedd a dan olygyddiaeth Menna, Gwenno Mererid a fi. Dwi’n bles iawn yda’r rhifyn cyntaf. Ewch draw i wefan cristion.net i danysgrifio – dim ond £15 y flwyddyn a derbyn y 6 rhifyn trwy’r post am hynny yn unig! Bargen! Sesiwn arall fues i’n rhan ohono ar stondin yr eglwysi oedd cadeirio sgwrs banel gyda Peter Thomas, Ysgrifennydd y Bedyddwyr, Geraint Tudur, Ysgrifennydd Cyffredinol yr Annibynwyr a Barry Morgan, Archesgob Cymru. Y duedd gyda sesiynau fel hyn yw mynd i siarad siop a thrafod strwythurau eglwysig a’r ffordd ymlaen ayyb… Roeddwn i am osgoi hynny felly wnes i eu holi ynglŷn â’u ffydd bersonol nhw a’r dylanwadau arnyn nhw fel unigolion yn hytrach na nhw yn eu harswydus swyddi. Dwi’n meddwl i’r sesiwn fod yn ddifyr a buddiol er mod i’n synhwyro y byddai’r tri wedi bod yn fwy cyfforddus yn siarad siop na thrafod eu ffydd bersonol nhw eu hunain!

John Gwilym Jones

IMG_9860Y digwyddiad arall fues i’n rhan ohoni oedd sesiwn wedi ei threfnu gan Undodwyr Cymru er mwyn trafod ffydd ar y we. Roeddwn i, Arfon Jones o beibl.net, Sian Howys, Wyn Thomas (Undodwr), Cathrin Daniel (Cymorth Cristnogol), Mabon ap Gwynfor a John Gwilym Jones (Cristnogaeth 21) yn cymryd rhan gyda Carwyn Towyn (Undodwyr Cymru) yn cadeirio. Ar y cyfan roedd yn sesiwn digon difyr ond yr hyn wnaeth aros gyda mi oedd unig gyfraniad John Gwilym Jones i’r drafodaeth lle wadodd arbenigrwydd ac unigrywiaeth Iesu Grist fel Arglwydd a Gwaredwr gan bledio’n hytrach gyffredinoliaeth (universalism) bur. Roedd ei weledigaeth wrth gwrs yn gyson a barn yr Undodwyr wnaeth drefnu’r sesiwn ond yn gam pendant a chlir i ffwrdd o bob diffiniad o Gristnogaeth. Roedd John Gwilym yn dyheu i fwyfwy o Gristnogion Cymru ddilyn ei weledigaeth ef, ond i mi mae’n galondid fod y math yma o weledigaeth dim ond yn dangos ei hun ymysg y genhedlaeth hŷn tra bod y genhedlaeth iau o Gristnogion yng Nghymru yn parhau i garu a dilyn Iesu Grist fel y ffordd, y gwirionedd a’r bywyd.

Gigs Cymdeithas yr Iaith

IMG_0182Trefnwyd gigs Cymdeithas yr Iaith eleni gan y Schiavone’s – Corleone’s y Sin Roc Gymraeg. Roedd y rhan fwyaf o gigs wedi gwerthu allan a’r lleill o leiaf 75% llawn. Yn wyneb y ffaith fod y steddfod yn trefnu gigs ar faes yr Eisteddfod ac yn dal pobl ar y maes yn hytrach na mynd i’r gymuned leol roedd gigs y Gymdeithas yn llwyddiant ysgubol. Un o uchafbwyntiau’r wythnos i mi oedd set Geraint Jarman ar y nos Iau. Wedi dweud hynny fe wnes i fwynhau ei berfformiad yng Nghastell Caernarfon ychydig wythnos yn ôl yn fwy, ond yn yr Eisteddfod fe wnaeth e berfformio rhai caneuon wnaeth e adael allan yng Nghaernarfon fel Ethiopia Newydd, Paid Dwyn Dy Hun i’r Dwfn ac yna gorffen ei set ychydig yn annisgwyl gyda’r clasur Nos Da Saunders. Fy unig gŵyn yw nad yw fy ffefryn i, Cwn Hela, yn rhan o’i set byw ar hyn o bryd. I mi mae Geraint Jarman a’i fand o gerddorion proffesiynol ben ag ysgwyddau uwchben unrhyw beth arall yn y Sin Roc Gymraeg ar hyn o bryd. Gobeithio y bydd yn parhau i gigio’n gyson dros y blynyddoedd i ddod. Hefyd, dwi’n meddwl, efallai fod Peredur ap Gwynedd wedi goddiweddyd Chris Lewis (Jess) fel fy hoff gitarydd Cymraeg!

Swnami a Yr Ods

copa+cd019mO ran y bandiau ifanc dwi’n meddwl mai’r uchafbwynt i mi oedd set Swnami ar y nos Sadwrn olaf. Roedden nhw mor mor dyn ac mae ganddyn nhw ganeuon bachog. Mae dweud hyn yn rhywfaint o ystrydeb bellach ond am yr hyn maen nhw’n eu gwneud maen nhw gystal ag unrhyw beth yn yr iaith fain. Daeth yr wythnos i ben gyda set Yr Ods – roedd hwn eto yn berfformiad proffesiynol ac arbennig ganddyn nhw yn arbennig gan gofio eu bod nhw wedi perfformio ar y maes ychydig oriau yn gynt ac yn maes b y noson flaenorol. Byddai llawer o fandiau Cymraeg jest wedi yfed gormod erbyn y pwynt yma, wedi blino a ddim yn trafferthu rhoi perfformiad da – ond perfformiad gwych rhoddodd Yr Ods i orffen yr wythnos. Gan fod gymaint o’r band ynghlwm a phrosiectau eraill (cerddorol a jest gwaith dydd i ddydd teledu/radio ayyb….) roeddwn i’n ofni ychydig fisoedd yn ôl y byddai’r Ods yn dod i ben neu o leiaf yn rhygnu yn ei flaen heb gyfeiriad. Ond gyda LP gwych newydd allan a’r perfformiad byw gyda’r gorau yn y Sin Gymraeg ar hyn o bryd mae’n dda gweld Yr Ods yn mynd o nerth i nerth. Ond, ar nodyn personol, dwi’n siomedig fod fy hoff gan i Nid Teledu Oedd y Bai, ddim yn eu set byw bellach.

Hwyl – tan Eisteddfod Llanelli 2014!

Fy araith o Rali’r Cyfrif, Caernarfon

Pan ro’ ni’n fach roeddem ni arfer codi estyll tywod ar y traeth, yn y Borth ger Aberystwyth. Roeddem ni wrthi trwy’r dydd yn adeiladu’r castell mwyaf crand erioed. Yna roeddem ni’n paratoi ar gyfer y llanw. Yn cloddio ditches i ddelio ar dwr oedd yn taro yn erbyn y castell. Yn codi muriau uchel i warchod y castell. Ond doedd dim ots faint oeddem ni’n trio amddiffyn y castell roedd y llanw wastad rhy gryf.

Weithiau dyma sut mae bod yn Gymro Cymraeg yn teimlo.

Mae pobl yn dweud wrthym ni fod angen i ni wneud mwy ein hunain, angen i ni gymryd cyfrifoldeb dros yr iaith. Ond os ydy’r llanw yn dod mewn a ninnau heb unrhyw ffordd o’i stopio mae ein holl waith yn dod i ddim. Fe allwn ni wneud beth a fedrw ni i gadw ein cymunedau Cymraeg yn fyw – ond mae’n rhaid i’r gwleidyddion fynd i’r afael a’r llanw.

Mae’n rhaid mynd i’r afael a’r ffaith fod y mewnlifiad i sawl cymuned Gymraeg yn anghynaladwy a bod yr all-lifiad o Gymry ifanc oherwydd diffyg gwaith yn drychineb.

Rwy’n falch fod Cymdeithas yr Iaith heddiw yn cyhoeddi rhai awgrymiadau ymarferol sut mae mynd i’r afael a’r broblem yma. Er enghraifft, cyn bob datblygiad tai dylai yna asesiad gael ei wneud ar effaith y datblygiad ar yr iaith Gymraeg. Dylai pob tŷ, nid un neu ddau ohonyn nhw, ond pob tŷ fod yn dŷ sy’n fforddiadwy i bobl leol. Gyda digon ohonyn nhw’n fforddiadwy i brynwyr cyntaf. Dylai canran ohonyn nhw fod yn dai da ar rent hefyd. Ac os nad yw’r datblygiad yn ticio’r blychau yma yna ni ddylai’r datblygiad gael ei ganiatáu.

Un o broblemau mwyaf y stoc dai ydy ail-gartrefi, neu fel rydym ni’n fwy cyfarwydd a’u galw: tai haf. Mae Cymdeithas yr Iaith yn argymell codi lefel sylweddol uwch o dreth cyngor ar Dai Haf ac yna ail fuddsoddi yr arian hwnnw mewn i stoc dai i bobl leol.

Mae yna gamau cwbwl ymarferol y gall y gwleidyddion ar lefel sirol a chenedlaethol eu cymryd. Ac mae’r math yma o fesurau eisoes mewn lle mewn ardaloedd o bwysigrwydd diwylliannol yn Lloegr – fel ardal y llynnoedd. Nid mater o hil yw hyn – ond economeg sy’n effeithio ar diwylliant.

Ond – y cwestiwn yw, a oes gan ein gwleidyddion ewyllys wleidyddol i gymryd y camau angenrheidiol yma?

Gadewch i fi ddarllen beth ddywedodd y Cenedlaetholwr Diwyllianol Ed Milliband ddoe: “If we are going to build One Nation, we need to start with everyone in Britain knowing how to speak English. We should expect that of people that come here.”

Roedd ymateb y darlledwr Hardeep Sing yn dda: “funny but when the British colonised India they didn’t feel the need to learn the language”

Ond beth am newid ambell i air yn nyfyniad Ed Milliband: “If we are going to build One Nation, we need to start with everyone in Wales knowing how to speak Welsh. We should expect that of people that come here.”

Rhyfedd sut mae rhywbeth mae gwleidydd proffesiynol mewn siwt yn ei ddweud yn ddigon derbyniol. Ond yna pan fo Cymry yn eu cymunedau yn dweud yr union run peth rydym ni’n cael ein cyhuddo o fod yn gul ac yn eithafol.

Mae rhai pobl wedi dweud wythnos hyn fod popeth ddim yn ddrwg. Fod dim angen i ni ddi-galoni oherwydd o leiaf fod yr ymdeimlad o hunaniaeth Gymreig yn cynyddu. Ac yn araf deg mae datganoli yn mynd a ni’n nes ac yn nes at y Gymry Rydd.

Ond a siarad yn blaen ac yn onest nawr – does gen i ddim fawr o ddiddordeb mewn hunaniaeth Gymreig sydd wedi gadael y Gymraeg ar ôl. A does gen i ddim llawer o ddiddordeb mewn Cymru Rydd os nad yw honno’n Gymru Rydd Gymraeg!

Guto Prys ap Gwynfor ar Sianel 62

Nos Sul, ar Sianel 62 darlledwyd cyfweliad cwbwl wefreiddiol gyda Guto Prys ap Gwynfor. Mewn cyfweliad cymharol fyr a hynny ar y wê byddai disgwyl i’r cynnwys fod yn gymharol arwynebol ac, efallai, ail-adrodd llawer o ystrydebau am y mudiad heddwch a heddychiaeth. Ond beth a gafwyd oedd esboniad cwbwl wefreiddiol o seiliau Cristnogol heddychiaeth ac yn y broses rhannodd Guto rhywfaint o’i dystiolaeth ef ei hun ynglŷn a dod yn Gristion, troi cefn ar genedlaetholdeb treisgar a chofleidio cenedlaetholdeb heddychlon.

Mae’r cyfweliad yma yn haeddu gwrandawiad a dadansoddiad manwl gan bawb gan fod Guto yn un o’r bobl prin yna heddiw sy’n agor y drws i ni i athrylith llawer o genedlaetholdeb Cymreig. Ac mae’r dyfnder yn syniadaeth Guto sydd a’i seiliau yn ei ffydd Gristnogol yn dangos i ni, yn y bon, beth yw diffyg presennol y mudiad cenedlaethol sef ei bod yn ddibris o sylfaen heddychiaeth a chenedlaetholdeb dyrchafol sef Iesu ei hun.

Paratown am chwyldro achos NI yw y byd!

Ddeg mlynedd yn ôl es i fy mhrotest Cymdeithas yr Iaith gyntaf. Mae gen i gof plentyn o fynd i rai pan oeddwn i’n blentyn ond dyma oedd y brotest gyntaf i fi fynd gan mod i wedi dewis mynd. Roeddwn i’n ddwy ar bymtheg a phrotest oedd hi i nodi pen-blwydd y Gymdeithas yn 40 ac i alw am Ddeddf Iaith Newydd. Y diwrnod hwnnw ces i fy nghyfareddu gan wefr y mudiad ac ers hynny dwi wedi bod yn ymwneud ac ymgyrchoedd, protestiadau a gigs y Gymdeithas bron a bod pob gwyliau a phob penwythnos rhydd oedd gen i. Roedd penwythnos yma felly, dathliadau’r Gymdeithas yn 50, yn garreg filltir bwysig i mi yn bersonol yn ogystal â’r Gymdeithas yn gyffredinol.

I bobl sydd ddim wedi ymwneud a Chymdeithas yr Iaith mae’n anodd iawn disgrifio naws a psyche y mudiad gan ei fod mor wahanol i bopeth arall sydd gyda ni yng Nghymru. Efallai fod yr hyn sgwennodd Ffred Ffransis ar ei dudalen Facebook heddiw yn crynhoi’r peth yn effeithiol:

Pobl yn holi pam fod nifer yn barod i stiwardio oriau hir yn Hanner Cant. Wrth gwrs mai rhan o’r ymateb yw teyrngarwch at Gymdeithas yr Iaith. Ond, does dim digon o sylw’n cael ei roi i’r gair cyntaf yn nheitl y mudiad “Cymdeithas”. Nid corff, nid sefydliad, nid bwrdd, nid cwango ond cymdeithas o bobl. Rhoddodd pobl oriau hir o lafur gwirfoddol a llawen yn bennaf fel teyrngarwch i ymdrech a gwaith anhygoel y trefnwyr fel Owain Schiavone, Huw Lewis, Iwan Standley, Dewi Snelson, Llyr Bermo a Gwyn. O deyrngarwch i’w hymroddiad nhw y gweithion ni. Run fath pan fydd pobl o flaen llysoedd ac yn wynebu canlyniadau mewn ymgyrchoedd – mae teulu a ffrindiau’n ymroi mewn teyrngarwch. Cadwn y bwyslais ar yr ‘iaith’, ond rhown bwyslais gyfartal ar ‘gymdeithas’.

Dyna Ffred yn taro’r hoelen ar ei phen. Yn aml, pan fydd pobl yn mynd yn rhwystredig gyda’r Gymdeithas am wahanol resymau, maen nhw’n anghofio mae nid sefydliad yw Cymdeithas yr Iaith ond yn syml iawn cymdeithas o bobl – cymdeithas o ffrindiau – teulu.

Yn nathliadau’r Gymdeithas yn 40 ddeng mlynedd yn ôl roeddwn i’n ddwy ar bymtheg ac roeddwn i’n sylwi dros y penwythnos fod yna lawer o bobl ifanc tua’r oedran yna wedi dod. Dwi’n gobeithio y bydda nhw’n cydio yn yr un wefr a chydiais i ynddi ddeng mlynedd yn ôl ac y gwela i nhw eto a hwyntau yn 27 a finnau yn, och a gwae, 37 yn nathliadau’r Gymdeithas yn 60 ar ôl deng mlynedd arall o brotestio beiddgar a rhes o gigs a cherddoriaeth Gymraeg.

Paratown am chwyldro achos NI yw y byd!

Ffilmio i Sianel 62 yn Steddfod yr Urdd

Roedd Eisteddfod yr Urdd yng Nghlynllifon, Dyffryn Nantlle wythnos diwethaf. Dwi heb fod i Steddfod yr Urdd ers rhai blynyddoedd ond gan ei fod ar fy stepen drws wnes i gymryd mantais o haelioni’r Frenhines yn rhoi tamaid o wyliau i ni a mentro draw rhyw ben bob dydd yn ystod yr wythnos. Roeddwn i’n eiddgar i arbrofi gyda chyfres o ffilmiau byr yn dilyn hanes Cymdeithas yr Iaith yn y Steddfod ar gyfer Sianel 62. Mae’r safon yn amrywiol ac yn aml dipyn is na’r hyn dwi fel arfer yn hapus ag e, ond eto maen nhw’n ffilmiau oce ag ystyried fod nhw heb eu ffilmio mewn ‘controled enviroment’ fel petae!

Ffilmiwyd y cyfan ar Canon 7D gyda’r 17-40mm f/4 L lens, torrwyd ar Final Cut Pro a graddiwyd y lliwiau ar Fianel Cut X. Mwynhewch:

Cymdeithas yr Iaith yn Eisteddfod yr Urdd 2012 from Rhys Llwyd on Vimeo.

Sianel 62 yn Eisteddfod yr Urdd | Dydd Llun – Diwrnod y Tagfeydd from Sianel62 | Cymdeithas on Vimeo.

Sianel 62 yn Eisteddfod yr Urdd | Dydd Mawrth – Diwrnod Callia Carwyn from Sianel62 | Cymdeithas on Vimeo.

Sianel 62 yn Eisteddfod yr Urdd | Dydd Mercher – Diwrnod Cynghrair Cymunedau Cymru from Sianel62 | Cymdeithas on Vimeo.

Sianel 62 yn Eisteddfod yr Urdd | Dydd Iau – Diwrnod Cychwyn Taith Tynged yr Iaith from Sianel62 | Cymdeithas on Vimeo.

Sianel 62 yn Eisteddfod yr Urdd | Dydd Gwener – Diwrnod Cyflwyno’r Llyfr Du from Sianel62 | Cymdeithas on Vimeo.

Leanne Wood

Dwi’n falch iawn fod Leanne Wood wedi curo heddiw. Er mod i wedi ei chefnogi hi doeddwn i ddim yn siŵr wir a oedd aelodau Plaid Cymru yn barod am arweiniad rhywun fyddai wir yn siglo pethau.

Ches i’r fraint o redeg gwefan ac ymgyrchoedd ebost ymgyrch Leanne, falle, os caf amser, fe wna i flogio am y broses honno, a’r ystadegau ac ati dros y dyddiau nesaf.

Dwi’n meddwl fod y ffilm isod gan Menna yn crynhoi yn dda pam mod i wedi penderfynnu cefnogi Leanne:

Er mod i’n falch iawn i gefnogi Leanne a’i hymgyrch ar lefel bersonnol, does gen i ddim bwriad ymrwymo yn awr i fod yn arbennig o weithgar gyda’r Blaid a hynny oherwydd mod i’n parhau i gredu mae tu allan i wleidyddiaeth pleidiol mae’r lle gorau a mwyaf priodol i arweinwyr Eglwysig fyw a bod a cheisio dylanwadu. Ond am y tro does gen i ddim cywilydd bod yn aelod o’r Blaid o leiaf.